Cho đến gần đây, các tác động của biến đổi khí hậu đối với nuôi trồng thủy sản thường được đánh giá là thấp và sự thích ứng được xem là không cấp bách đối với phát triển nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, trong thập kỷ qua, hoạt động về nuôi trồng thủy sản và thích ứng với biến đổi khí hậu đã phát triển đáng kể, các mối liên kết quan trọng đã được ghi nhận. Song, những lo ngại về tác động của nuôi trồng thủy sản đối với môi trường tự nhiên vẫn tồn tại bất chấp hiệu quả sử dụng tài nguyên và những cải tiến về sản xuất thức ăn, chẩn đoán dịch bệnh, sản xuất giống và quản lý môi trường nước.
Cùng với những đổi mới về kỹ thuật thì các tiêu chuẩn riêng, quản lý cộng đồng và quy định của nhà nước cũng có ảnh hưởng đến các kỹ thuật áp dụng trong nuôi trồng thủy sản. Thông thường, điều này cũng gây ra các khó khăn đối với các trại nuôi thủy sản quy mô nhỏ trong đầu tư vào các hoạt động canh tác thân thiện với môi trường nhằm cải thiện khả năng tiếp cận thị trường.
Những Thách Thức Liên Quan Đến Khí Hậu
Tác động của biến đổi khí hậu đối với nuôi trồng thủy sản khác nhau tùy theo địa phương, loài nuôi và các biện pháp quản lý rủi ro. Nhiệt độ cực cao, oxy hòa tan thấp, lũ lụt và hạn hán có ảnh hưởng đến tăng trưởng, sinh sản và sống sót của loài nuôi. Ngoài các hiện tượng cực đoan, xu hướng ấm lên, mực nước biển dâng và a-xit hóa đại dương cũng có các ảnh hưởng đến nuôi trồng thuỷ sản.
Các Giải Pháp Dựa Vào Tự Nhiên
Nhằm ứng phó với những thách thức về môi trường và khí hậu, các bên liên quan trong nuôi trồng thủy sản bắt đầu tìm ra các giải pháp dựa vào tự nhiên (NbS) (IUCN 2022). NbS bao gồm: các giải pháp tích cực với tự nhiên (nature-positive solutions), giúp tăng cường đa dạng sinh học và cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái; các giải pháp phụ thuộc vào tự nhiên (nature-dependent solutions), đòi hỏi tự nhiên phải được quản lý để có thể tiếp tục cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái cần thiết; các giải pháp lấy cảm hứng từ tự nhiên (nature-inspired solutions), sử dụng kiến thức về các quá trình tự nhiên, sinh học hoặc sinh thái làm nguồn cho sự đổi mới.
Các giải pháp độc lập với tự nhiên (nature-indenpendent solutions), dựa vào vật liệu được sản xuất và thiết bị công nghệ không phải là phần chính của nghiên cứu này nhưng vẫn hữu ích để làm điểm đối sánh.
Các hoạt động nuôi trồng thủy sản có thể là một phần của các giải pháp dựa vào tự nhiên trong số nhiều cách làm, cụ thể là nuôi trồng thủy sản có thể: được áp dụng (introduced) ở những nơi mà trước đây chưa có, ví dụ để loại bỏ chất dinh dưỡng dư thừa (phú dưỡng) hoặc lọc vật chất lơ lửng; được duy trì (maintained) như hình thức sử dụng đất bền vững và khả thi về mặt thương mại, cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái cho những người sử dụng cảnh quan hoặc cảnh biển; được điều chỉnh (modified) để mang lại lợi ích cho tự nhiên nhiều hơn bao gồm bảo tồn đa dạng sinh học; được thay thế (substituted) bằng các biện pháp khác hiệu quả hơn; và được loại ra (removed) khỏi những nơi đang gây ra tác động tiêu cực đáng kể đến hệ sinh thái thủy sinh.
Ví Dụ Về NbS Trong Nuôi Trồng Thủy Sản
Các hoạt động nuôi trồng thủy sản ven biển và biển có thể gây tác động, sử dụng hoặc cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái ngoài thực phẩm và các hàng hóa khác. Việc chuyển đổi rừng ngập mặn thành ao nuôi tôm thâm canh làm giảm khả năng hấp thụ các-bon và chống bão, cũng như môi trường sống quan trọng đối với sự đa dạng sinh học. Vì vậy, ở tỉnh Cà Mau, Việt Nam, các biện pháp nuôi tôm hữu cơ đã được áp dụng cùng với việc phục hồi rừng ngập mặn. Nguồn tài trợ của dự án cũng khuyến khích nông dân tham gia chương trình chứng nhận xanh, chương trình này dựa trên các khoản chi trả cho các dịch vụ hệ sinh thái do rừng ngập mặn được trồng lại hoặc bảo tồn tạo ra (UNEP 2022).
AQUADAPT-Nature
Dự án AQUADAPT-nature có mục đích tăng cường các lựa chọn bền vững sẵn có cho các trại nuôi trồng thủy sản quy mô nhỏ đang phải đối mặt với những thách thức về biến đổi khí hậu ở Thái Lan và Việt Nam. Nhằm đạt được mục tiêu này, Dự án sẽ hỗ trợ việc đổi mới, đánh giá và áp dụng các giải pháp khí hậu dựa vào tự nhiên cho những nơi và thời gian thích hợp. Những công việc này là rất cần thiết. Các giải pháp khí hậu dựa vào tự nhiên có tiềm năng nhưng được quảng bá mà chưa có nhiều thông tin rõ về hiệu quả có thể có của các giải pháp đó. Tương tự, mọi người biết rất ít về lợi ích và rủi ro của những biện pháp can thiệp như vậy có thể được chia sẻ giữa giới tính và giữa các nhóm có ít đại diện bị ảnh hưởng từ sự phát triển nuôi trồng thủy sản.
Đánh giá trực tiếp các giải pháp biến đổi khí hậu liên quan đến hệ thống nuôi trồng thủy sản là một việc phức tạp. Nhằm để việc này dễ thực hiện hơn, Dự án chúng tôi sẽ nhấn mạnh vào thực tiễn – những gì người dân làm. Vì thế, các giải pháp khí hậu dựa vào tự nhiên được định nghĩa là “các hoạt động nuôi trồng thủy sản nhằm hỗ trợ, khôi phục hoặc bảo vệ hệ sinh thái và đa dạng sinh học, đồng thời giải quyết thành công các thách thức trong thích ứng với khí hậu.”
Qua cách làm này, Dự án sẽ góp phần phát triển nuôi trồng thủy sản lấy con người làm trung tâm và dựa vào tự nhiên.
Nhóm đa ngành của chúng tôi sẽ liên kết với các bên liên quan thuộc khu vực công và tư để đánh giá các giải pháp khí hậu dựa vào tự nhiên hiện có và được đề xuất đối sánh với các hoạt động mang tính thương mại chính thống. Hoạt động điều tra sẽ kết hợp các phương pháp định tính và định lượng thông qua khảo sát thực tiễn ở quy mô lớn đến nghiên cứu các trường hợp liên ngành. Dự án sẽ sử dụng phương pháp xây dựng kịch bản, phân tích chi phí – lợi nhuận, phân tích thị trường, sinh thái chính trị, bình đẳng giới và lăng kính hòa nhập xã hội cũng như các phương pháp tiếp cận vòng đời.
Hệ thống sản xuất thực phẩm qua nuôi trồng thủy sản có thể sẽ đóng một vai trò quan trọng trong việc tăng cường an ninh lương thực và dinh dưỡng trong bối cảnh khí hậu thay đổi. Những phát hiện của Dự án sẽ cung cấp thông tin cho việc hoạch định chiến lược trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản cho Thái Lan và Việt Nam.
Khái Quát Và Thành Viên Dự Án
AQUADAPT-Nature (2023-2027) được xây dựng dựa trên một dự án trước đó nhằm xem xét tác động của biến đổi khí hậu đối với ngành nuôi trồng thủy sản ở miền Bắc Thái Lan (2012-2016) và một nghiên cứu tiếp theo tập trung vào việc đổi mới và thích ứng với biến đổi khí hậu ở Khu vực Mê-kong (2017-2020).
Dự án được dẫn dắt bởi nhóm nghiên cứu về Xã hội và Môi trường (USER) của Trường Đại học Chiang Mai, Thái Lan. Dự án hiện có bốn đối tác chính là Trường Đại học Ubon Ratchathani (Thái Lan); Trường Cao đẳng Năng lượng và Môi trường (Thái Lan); Trường Đại học Cần Thơ (Việt Nam); và Trường Đại học Queen (Canada).
Lời Cám Ơn
Nghiên cứu này được thực hiện với sự hỗ trợ kinh phí từ Tổ chức Canada’s International Climate Finance Initiative và International Development Research Centre, Ottawa, Canada.
AQUADAPT 