Bởi Nguyen Thi Thu Thuy và Dr. Long Hoang
Bình đẳng giới, khuyết tật và hòa nhập xã hội (GEDSI) ngày càng được công nhận là những yếu tố thiết yếu trong phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững. Bên cạnh những cải tiến kỹ thuật, hệ thống nuôi trồng thủy sản cũng cần đảm bảo tiếp cận công bằng các nguồn lực, tham gia vào quá trình ra quyết định và cơ hội kinh tế cho phụ nữ và các nhóm yếu thế.
Để hiểu rõ hơn thực tế địa phương, chúng tôi đã tiến hành phỏng vấn năm thành viên cộng đồng và nông dân tại đảo Cồn Sơn, Cần Thơ, thành phố hạt nhân của Đồng Bằng Sông Cửu Long. Đây là một hòn đảo nhỏ nằm giữa sông Hậu, rộng khoảng 70 ha và là nơi sinh sống của chưa đến 100 hộ gia đình. Hòn đảo nhỏ này nổi tiếng với nghề nuôi trồng thủy sản và du lịch cộng đồng. Các cuộc trò chuyện với bà Út, bà Năm P., bà Bảy M., ông Bảy B. và bà Bé B. cho thấy vai trò giới, việc tiếp cận nguồn lực và việc ra quyết định về sinh kế diễn ra như thế nào trong từng hộ gia đình.
Quan điểm của họ nêu bật cả những tiến bộ đáng khích lệ hướng tới bình đẳng giới và những thách thức còn tồn tại đối với các nhóm dễ bị tổn thương.
Quyền sở hữu đất đai và bình đẳng trong thừa kế
Quyền sở hữu đất đai và tài sản sản xuất đóng vai trò quan trọng trong việc trao quyền cho phụ nữ trong nền kinh tế nông thôn. Ở nhiều nơi trên thế giới, tập quán thừa kế thường ưu tiên con trai hơn con gái. Tuy nhiên, các cuộc phỏng vấn ở Cồn Sơn cho thấy các gia đình địa phương ngày càng thực hiện việc thừa kế bình đẳng giữa con trai và con gái.
Theo bà Út, một nông dân địa phương kiêm hướng dẫn viên du lịch cộng đồng, người đã sống trên đảo từ nhỏ: “Trong gia đình tôi, khi cha mẹ chia tài sản, con trai và con gái đều nhận được phần bằng nhau. Quyền của họ là bình đẳng”.
Bà giải thích rằng các quyết định về việc ai chăm sóc cha mẹ già dựa nhiều hơn vào hoàn cảnh gia đình hơn là kỳ vọng về giới tính. Điều này phản ánh sự dịch chuyển dần dần khỏi kỳ vọng truyền thống rằng con trai phải thừa kế đất đai và chăm sóc cha mẹ.
Mặc dù có tiến bộ trong bình đẳng quyền sở hữu, sự phân công lao động trong các hoạt động nuôi trồng thủy sản vẫn phản ánh sự khác biệt về giới tính. Nam giới thường thực hiện các công việc đòi hỏi thể lực như kéo lưới hoặc lặn trong ao, trong khi phụ nữ thường quản lý việc cho cá ăn, chuẩn bị sản phẩm hoặc hỗ trợ công việc kinh doanh gia đình.
Những mô hình này cho thấy rằng mặc dù quyền sở hữu chính thức có thể tương đối bình đẳng, nhưng vai trò lao động hàng ngày vẫn bị định hình bởi yêu cầu thể chất và kỳ vọng truyền thống.
Tiếp cận nguồn lực và kiến thức
Tiếp cận các dịch vụ tài chính, kiến thức và công nghệ là một khía cạnh quan trọng khác của việc hội nhập GEDSI.
Những người được phỏng vấn cho biết cả nam và nữ đều có thể tiếp cận các khoản vay, đặc biệt khi họ được công nhận là người đại diện của hộ gia đình. Tuy nhiên, một số nhóm vẫn gặp rào cản trong việc tiếp cận nguồn vốn.
Bà Năm P., một cư dân lâu năm của Cồn Sơn, nhấn mạnh rằng bất bình đẳng kinh tế thường xuất phát từ thiếu kiến thức hơn là từ sự phân biệt giới tính: “Các hộ nghèo thường thiếu đất đai, và họ cũng có khả năng tiếp cận kiến thức hạn chế, điều này khiến họ khó cải thiện sinh kế hơn”.
Trình độ học vấn, kỹ năng số và kiến thức tài chính ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc người dân có thể hưởng lợi từ các kỹ thuật nuôi trồng thủy sản mới hoặc các cơ hội thị trường hay không.
Việc tiếp cận thông tin đã được cải thiện trong những năm gần đây. Nông dân hiện nay dựa vào dự báo thời tiết trên truyền hình, các nền tảng mạng xã hội như Zalo và mạng lưới đồng nghiệp để tìm hiểu về điều kiện khí hậu và kỹ thuật canh tác.
Tuy nhiên, không phải ai cũng được hưởng lợi như nhau từ các nguồn lực này. Người cao tuổi hoặc những người có trình độ học vấn hạn chế có thể gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin trực tuyến hoặc tham gia các chương trình đào tạo.
Yếu tố địa lý cũng đóng một vai trò quan trọng. Là một cộng đồng đảo, Côn Sơn phải đối mặt với những hạn chế về cơ sở hạ tầng và dịch vụ. Theo ông Bảy B., việc cải thiện cơ sở hạ tầng cơ bản, chẳng hạn như hệ thống cấp nước, sẽ mang lại lợi ích rất lớn cho cộng đồng: “Nếu có một dự án xây dựng hệ thống cấp nước cho 300 người dân sinh sống tại đây, điều đó sẽ rất có lợi”.
Những cải thiện về cơ sở hạ tầng như vậy sẽ giúp tăng cường khả năng phục hồi của cộng đồng và hỗ trợ sự phát triển toàn diện hơn.
Quyết định trong gia đình và vai trò của phụ nữ
Quyền quyết định trong gia đình là một chỉ số quan trọng khác về bình đẳng giới.
Các cuộc phỏng vấn cho thấy hầu hết các gia đình ở Cồn Sơn đều thực hiện việc cùng nhau đưa ra quyết định giữa vợ chồng. Trên thực tế, phụ nữ thường quản lý tài chính gia đình và đóng vai trò quan trọng trong việc lập kế hoạch các hoạt động kinh tế.
Bà Bảy M., người tham gia cả hoạt động nông nghiệp và dịch vụ du lịch, giải thích rằng các quyết định về nông nghiệp hoặc đầu tư gia đình thường được đưa ra tập thể.
Trong nhiều trường hợp, phụ nữ tham gia sâu vào việc quản lý hàng ngày các doanh nghiệp nuôi trồng thủy sản và du lịch, vì chúng đã trở thành nguồn thu nhập quan trọng cho cộng đồng trên đảo.
Du lịch cộng đồng cũng đã mở ra những cơ hội kinh tế mới cho phụ nữ. Phụ nữ địa phương thường đón tiếp du khách, chuẩn bị các món ăn truyền thống và hướng dẫn du khách tham quan các hoạt động nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản.
Sự đa dạng hóa sinh kế này đã giúp tăng cường sự tham gia kinh tế và sự hiện diện của phụ nữ trong nền kinh tế địa phương.
Tuy nhiên, phụ nữ vẫn phải gánh vác khối lượng công việc kép. Ngoài các hoạt động tạo thu nhập, họ thường chịu trách nhiệm về các công việc nhà như nấu ăn, chăm sóc trẻ em và người già. Điều này có thể hạn chế khả năng tham dự các buổi đào tạo hoặc tham gia vào các vai trò lãnh đạo cộng đồng của họ.
Du lịch đang tạo ra những cơ hội mới cho sự hòa nhập
Bà Bé B., một chuyên gia tư vấn làm việc trong lĩnh vực du lịch nông nghiệp và cộng đồng tại Côn Sơn, nhận thấy rằng sự phát triển của du lịch song song với nuôi trồng thủy sản đã giúp tạo ra những cơ hội cân bằng hơn cho nam giới và phụ nữ. Khi các hoạt động du lịch mở rộng, phụ nữ tham gia nhiều hơn vào việc tương tác với du khách, quản lý dịch vụ và chia sẻ kiến thức địa phương. Theo bà, du lịch cộng đồng cũng có thể mang lại những vai trò ý nghĩa cho người cao tuổi và những người khác không thể tham gia đầy đủ vào công việc nông nghiệp đòi hỏi thể lực: “Trong du lịch cộng đồng, chính con người trở thành sản phẩm. Những người nông dân lớn tuổi có thể chia sẻ câu chuyện và kinh nghiệm của họ với du khách, biến kiến thức của họ thành tài sản quý giá cho cộng đồng”.
Ý nghĩa của việc tích hợp Bình đẳng giới, Người khuyết tật và Hòa nhập xã hội (GEDSI) trong các dự án nuôi trồng thủy sản
Những hiểu biết từ nông dân ở Côn Sơn đã nêu bật một số điểm quan trọng cần xem xét về việc tích hợp Bình đẳng giới, Người khuyết tật và Hòa nhập xã hội (GEDSI) vào các sáng kiến phát triển nuôi trồng thủy sản. Mặc dù quan hệ giới trong cộng đồng cho thấy những dấu hiệu đáng khích lệ về bình đẳng, nhưng vẫn cần các chiến lược cụ thể để đảm bảo phụ nữ và các nhóm dễ bị tổn thương có thể hưởng lợi đầy đủ từ sinh kế dựa vào nuôi trồng thủy sản.
Thứ nhất, tăng cường sự tham gia của phụ nữ trong chuỗi giá trị nuôi trồng thủy sản là điều cần thiết. Mặc dù phụ nữ đã đóng vai trò quan trọng trong các hộ gia đình nuôi trồng thủy sản, nhưng công việc của họ thường tập trung vào các hoạt động hỗ trợ hoặc ít đòi hỏi thể chất hơn. Các dự án phát triển nên mở rộng cơ hội cho phụ nữ tham gia vào các vai trò có giá trị cao hơn như quản lý và lập kế hoạch nuôi trồng thủy sản, chế biến sản phẩm và gia tăng giá trị, tiếp thị và dịch vụ du lịch liên quan đến nuôi trồng thủy sản, và các vai trò lãnh đạo trong các nhóm nông dân hoặc hợp tác xã. Khuyến khích vai trò lãnh đạo và tinh thần kinh doanh của phụ nữ có thể làm tăng cả thu nhập hộ gia đình và khả năng phục hồi của cộng đồng.
Thứ hai, cần phải tính đến việc cải thiện khả năng tiếp cận toàn diện với đào tạo và kiến thức. Các cuộc phỏng vấn cho thấy rằng việc tiếp cận kiến thức và công nghệ vẫn còn chưa đồng đều, đặc biệt đối với những người có trình độ học vấn và kỹ năng số hạn chế. Do đó, các dự án nuôi trồng thủy sản cần đảm bảo các chương trình đào tạo mang tính toàn diện và dễ tiếp cận. Các phương pháp tiềm năng bao gồm: cung cấp đào tạo thực hành trực tiếp thay vì các hội thảo thuần túy kỹ thuật; sử dụng ngôn ngữ đơn giản và tài liệu học tập trực quan; cung cấp đào tạo thông qua mạng lưới nông dân địa phương và các nhóm học tập đồng đẳng; đảm bảo lịch trình đào tạo thuận tiện cho phụ nữ, những người thường phải cân bằng trách nhiệm gia đình và kinh tế. Những biện pháp này có thể đảm bảo rằng phụ nữ, người cao tuổi và các nhóm yếu thế khác không bị loại trừ khỏi các chương trình nâng cao năng lực.
Thứ ba, việc thúc đẩy tiếp cận toàn diện các dịch vụ tài chính được khuyến nghị mạnh mẽ. Tiếp cận tài chính rất quan trọng để mở rộng sản xuất nuôi trồng thủy sản và đa dạng hóa sinh kế. Mặc dù phụ nữ ở Cồn Sơn nói chung có thể tiếp cận các khoản vay, nhưng một số nhóm, đặc biệt là các hộ gia đình thu nhập thấp hoặc cá nhân không có tài sản thế chấp chính thức, vẫn phải đối mặt với rào cản. Các dự án trong tương lai có thể hỗ trợ hòa nhập tài chính thông qua một số lựa chọn: bằng cách liên kết nông dân với các tổ chức tài chính vi mô hoặc các nhóm tiết kiệm cộng đồng; thúc đẩy lập kế hoạch tài chính hộ gia đình chung và quyền sở hữu khoản vay; và hỗ trợ các khoản tài trợ nhỏ hoặc vốn ban đầu cho các hoạt động nuôi trồng thủy sản hoặc du lịch do phụ nữ lãnh đạo. Các cơ chế như vậy có thể giúp đảm bảo rằng các nguồn tài chính có thể tiếp cận được với nhiều thành viên cộng đồng hơn.
Thứ tư, các dự án nên hỗ trợ đa dạng hóa sinh kế. Sự phát triển của du lịch cộng đồng tại Cồn Sơn nói riêng và Đồng bằng sông Cửu Long nói chung cho thấy cộng đồng nuôi trồng thủy sản có thể đa dạng hóa nguồn thu nhập như thế nào. Sinh kế đa dạng có thể đặc biệt có lợi cho phụ nữ và các nhóm dễ bị tổn thương, những người có thể không tham gia vào các công việc nông nghiệp đòi hỏi nhiều sức lao động. Các sáng kiến mới có thể hỗ trợ một số hoạt động như trải nghiệm du lịch liên quan đến nuôi trồng thủy sản, chế biến và tiếp thị sản phẩm nuôi trồng thủy sản địa phương, và các doanh nghiệp thực phẩm nhỏ hoặc hàng thủ công mỹ nghệ gắn liền với văn hóa địa phương. Đa dạng hóa sinh kế có thể tăng cường khả năng phục hồi kinh tế đồng thời tạo ra nhiều cơ hội tham gia toàn diện hơn.
Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, cần phải giải quyết các rào cản về cơ sở hạ tầng và cấu trúc. Những người được phỏng vấn tại địa phương cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của cơ sở hạ tầng cơ bản, chẳng hạn như hệ thống cấp nước, giao thông vận tải và kết nối kỹ thuật số. Việc tích hợp các yếu tố GEDSI vào quy hoạch cơ sở hạ tầng sẽ đảm bảo an toàn cho người cao tuổi và người khuyết tật, đồng thời cải thiện khả năng kết nối cho các cộng đồng bị cô lập.
Những yếu tố này ảnh hưởng đáng kể đến khả năng tiếp cận thông tin, thị trường và các chương trình phát triển của cộng đồng.
Hướng tới tương lai
Kinh nghiệm của nông dân ở Côn Sơn cho thấy bình đẳng giới không chỉ là vấn đề xã hội mà còn là cơ hội phát triển. Khi phụ nữ và các nhóm yếu thế có quyền tiếp cận bình đẳng với các nguồn lực, kiến thức và quy trình ra quyết định, hệ thống nuôi trồng thủy sản sẽ trở nên năng suất hơn, kiên cường hơn và bền vững hơn.
Đối với các sáng kiến nuôi trồng thủy sản trong tương lai, việc lồng ghép các nguyên tắc GEDSI vào thiết kế dự án, từ đào tạo và tài chính đến cơ sở hạ tầng và sự tham gia của cộng đồng, sẽ rất cần thiết để đảm bảo lợi ích của phát triển nuôi trồng thủy sản được chia sẻ công bằng cho toàn bộ cộng đồng.
Ghi chú của các tác giả: Tên trong bài viết này đã được thay đổi để đảm bảo tính ẩn danh.
Lời cảm ơn: Bài viết này được hỗ trợ và hợp tác với dự án Women4Mangrove (được tài trợ bởi SEA Grants, một sáng kiến của GEF/UNEP/UNOPS), dự án SCS SAP (hợp tác với COBSEA và đồng tài trợ bởi Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh) và dự án AQUADAPT-Nature (được tài trợ bởi IDRC và Chính phủ Canada).
AQUADAPT 